Trầm cảm và rối loạn lo âu: quan hệ với giấc ngủ

Vì sao giấc ngủ là nơi hai bệnh này lộ ra trước

Trong thực hành, mất ngủ là lý do khiến phần lớn người bệnh chịu đi khám - kể cả khi vấn đề lớn hơn nằm ở khí sắc. Điều đó dễ hiểu: không ngủ được là triệu chứng cụ thể, nói ra được, không mang định kiến. Câu «tôi nghĩ mình bị trầm cảm» khó nói hơn nhiều, nhất là với nam giới và với người lớn tuổi.

Vì vậy một buổi khám mất ngủ tốt luôn có phần hỏi về khí sắc và lo âu. Không phải để dán nhãn, mà vì điều trị một mặt trong khi bỏ mặt kia thường cho kết quả nửa vời rồi tái phát.

Dấu hiệu trầm cảm

Chẩn đoán trầm cảm cần triệu chứng kéo dài ít nhất hai tuần, gần như mỗi ngày, và gây ảnh hưởng tới sinh hoạt. Hai triệu chứng lõi là khí sắc trầm và mất hứng thú - thường phải có ít nhất một trong hai.

• Buồn, trống rỗng hoặc tuyệt vọng kéo dài.
• Mất hứng thú hoặc mất niềm vui với những việc từng thích - kể cả việc rất nhỏ.
• Rối loạn giấc ngủ: mất ngủ, hoặc ngủ quá nhiều.
• Thay đổi ăn uống và cân nặng.
• Mệt mỏi, còn rất ít sức lực.
• Cảm giác vô giá trị hoặc tội lỗi quá mức.
• Khó tập trung, khó quyết định.
• Chậm chạp rõ rệt, hoặc ngược lại bồn chồn không yên.
• Ý nghĩ về cái chết hoặc tự làm hại bản thân.

Dấu hiệu rối loạn lo âu

• Lo lắng quá mức về nhiều chuyện, khó kiểm soát việc lo, kéo dài nhiều tháng.
• Bồn chồn, căng thẳng, khó thư giãn.
• Dễ mệt, dễ cáu.
• Khó tập trung, đầu óc trống rỗng.
• Căng cơ, đau mỏi vai gáy.
• Rối loạn giấc ngủ - thường là khó vào giấc vì đầu không dừng lại được.
• Cơn hoảng sợ: tim đập nhanh, vã mồ hôi, run, khó thở, cảm giác sắp chết - lên nhanh và đạt đỉnh trong vài phút.

Vòng xoắn lo âu - mất ngủ

Ở người mất ngủ mạn tính, thứ gây lo lắng nhiều nhất thường không phải chuyện công việc hay gia đình - mà là chính giấc ngủ. Nằm xuống, nhìn đồng hồ, tính xem còn mấy giờ nữa phải dậy, lo ngày mai sẽ hỏng. Mỗi vòng như vậy làm tăng mức hoạt hoá, và hoạt hoá cao chính là thứ ngăn giấc ngủ. Vòng này tự chạy, không cần nguyên nhân bên ngoài nào nữa.

Phần nhận thức của liệu pháp CBT-I nhắm thẳng vào đây. Nó không bảo bạn «đừng lo» - lời khuyên đó không bao giờ có tác dụng. Nó làm việc trên những niềm tin cụ thể đang nuôi vòng xoắn, ví dụ như niềm tin rằng phải ngủ đủ tám tiếng nếu không ngày mai sẽ hỏng.

Hỏi thẳng một người về ý nghĩ tự sát KHÔNG làm tăng nguy cơ - đây là hiểu lầm phổ biến và nó khiến nhiều người im lặng. Câu hỏi đó thường là điều mở ra cuộc nói chuyện cần thiết.