Khám và điều trị mất ngủ
Khám mất ngủ theo tiêu chuẩn chẩn đoán: hỏi bệnh, nhật ký giấc ngủ, loại trừ bệnh lý giấc ngủ khác rồi mới chọn hướng điều trị. Trực tiếp hoặc từ xa.
Ý chính
- Mất ngủ là chẩn đoán lâm sàng dựa trên hỏi bệnh và nhật ký giấc ngủ, không dựa trên xét nghiệm.
- Việc quan trọng nhất của buổi khám đầu là LOẠI TRỪ: ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên, rối loạn nhịp thức-ngủ và bệnh lý cơ thể đều có thể trông giống mất ngủ.
- Hướng dẫn quốc tế đặt CBT-I ở tuyến đầu cho mất ngủ mạn tính. Thuốc là lựa chọn bổ sung hoặc ngắn hạn, không phải điểm bắt đầu.
- Khám từ xa phù hợp với bệnh này: phần lớn chẩn đoán đến từ hỏi bệnh và nhật ký, cả hai làm được qua video.
Dành cho ai
- Mất ngủ kéo dài trên 3 tháng, từ 3 đêm mỗi tuần trở lên.
- Đã thử nhiều mẹo và nhiều loại hỗ trợ giấc ngủ mà không đỡ.
- Đang dùng thuốc ngủ và muốn biết có đường nào khác.
- Mất ngủ đi kèm căng thẳng, lo âu hoặc khí sắc trầm.
- Ngủ đủ giờ mà ban ngày vẫn kiệt sức - tình huống này cần loại trừ bệnh lý giấc ngủ khác.
Vì sao buổi khám đầu dài hơn bạn tưởng
Mất ngủ không có xét nghiệm xác nhận. Không có chỉ số máu nào, không có phim nào nói «đây là mất ngủ». Toàn bộ chẩn đoán nằm ở việc dựng lại giấc ngủ của bạn đủ chi tiết để nhận ra mẫu, rồi loại trừ những bệnh khác tạo ra mẫu tương tự. Đó là việc của hỏi bệnh, và nó cần thời gian.
Một buổi khám mười phút kết thúc bằng một đơn thuốc ngủ không giải quyết vấn đề này. Nó có thể làm bạn ngủ được vài đêm, và đó là lý do cách làm ấy phổ biến. Nhưng nếu nguyên nhân là ngưng thở khi ngủ thì thuốc làm nặng hơn; nếu nguyên nhân là lệch nhịp thức-ngủ thì thuốc không chạm tới nguyên nhân; và nếu là mất ngủ tâm sinh lý thật thì thuốc che triệu chứng trong khi cơ chế duy trì vẫn nguyên.
Ba mẫu mất ngủ, ba hướng xử lý
| Mẫu | Người bệnh thường kể | Hướng can thiệp chính |
|---|---|---|
| Khó vào giấc | Nằm cả tiếng không ngủ được, đầu không chịu dừng lại | Kiểm soát kích thích, kỹ thuật thư giãn, xử lý lo lắng về chính giấc ngủ |
| Khó duy trì giấc | Ngủ được rồi 2-3 giờ sáng tỉnh, nằm tới sáng | Hạn chế thời gian ở giường, rà soát nguyên nhân cơ thể và rượu buổi tối |
| Thức quá sớm | Bốn giờ sáng là tỉnh, không ngủ lại được | Xét nhịp thức-ngủ và khí sắc trầm - mẫu này hay đi với trầm cảm |
Bạn nên mang gì tới buổi khám
- Nhật ký giấc ngủ nếu đã ghi - dù chỉ vài ngày cũng hơn là nhớ lại.
- Danh sách TẤT CẢ thứ đang dùng: thuốc theo đơn, thuốc tự mua, thực phẩm bổ sung, trà thảo mộc.
- Kết quả xét nghiệm gần nhất nếu có, nhất là chức năng tuyến giáp và công thức máu.
- Thông tin từ người ngủ cùng: bạn có ngáy không, có ngừng thở không, có cử động chân nhiều không. Người bệnh gần như không bao giờ tự biết những điều này.
Mất bao lâu thì đỡ
Với liệu pháp hành vi, phần lớn người thấy thay đổi rõ sau 4-6 tuần, và một đợt điều trị đầy đủ thường gói trong 6-8 buổi. Tuần đầu thường khó hơn, không dễ hơn - vì hạn chế thời gian ở giường cố tình tạo ra một chút thiếu ngủ để dồn áp lực ngủ lại. Biết trước điều này là phần quan trọng của điều trị: người bỏ giữa đường gần như luôn bỏ ở tuần thứ nhất.
Quy trình
- Hỏi bệnh về giấc ngủ
Dựng lại một đêm điển hình của bạn theo mốc giờ: lên giường lúc nào, bao lâu mới ngủ, thức mấy lần, thức hẳn lúc nào, rời giường lúc nào. Phần này quyết định hướng điều trị nhiều hơn mọi xét nghiệm, vì ba mẫu mất ngủ - khó vào giấc, khó duy trì, thức quá sớm - xử lý khác nhau.
- Loại trừ bệnh lý giấc ngủ khác
Ngáy to, có người chứng kiến ngừng thở, cảm giác bứt rứt phải cử động chân về đêm, hành vi bất thường trong giấc ngủ, buồn ngủ ban ngày quá mức - mỗi dấu hiệu dẫn sang một bệnh khác với hướng điều trị khác. Bỏ qua bước này là lý do phổ biến nhất khiến điều trị mất ngủ không hiệu quả.
- Rà bệnh kèm và thuốc đang dùng
Bệnh tuyến giáp, đau mạn tính, trào ngược, tiểu đêm, bệnh phổi, giai đoạn tiền mãn kinh, trầm cảm và lo âu đều gây mất ngủ. Nhiều thuốc thường dùng cũng vậy. Danh sách thuốc bạn đang dùng là thông tin có giá trị, kể cả thực phẩm bổ sung.
- Nhật ký giấc ngủ 1-2 tuần
Đây là tiêu chuẩn thực hành, không phải thủ tục. Hướng dẫn quốc tế không dùng đa ký giấc ngủ để chẩn đoán mất ngủ thông thường; nhật ký cho đúng thứ cần: hiệu quả giấc ngủ và các yếu tố đang duy trì vấn đề.
- Chọn hướng điều trị và hẹn theo dõi
Với mất ngủ mạn tính, hướng dẫn quốc tế đặt liệu pháp nhận thức hành vi (CBT-I) ở tuyến đầu, trước thuốc. Lịch theo dõi được hẹn ngay từ buổi đầu, vì cách làm này đo bằng tuần chứ không bằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
- Tôi cần đo đa ký giấc ngủ không?
- Phần lớn là không. Hướng dẫn của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ nói rõ không dùng đa ký giấc ngủ thường quy để chẩn đoán mất ngủ. Phép đo đó cần khi nghi ngưng thở khi ngủ, rối loạn vận động chi theo chu kỳ, hoặc hành vi bất thường trong giấc ngủ.
- Khám từ xa có đủ không?
- Với mất ngủ thì đủ cho phần lớn trường hợp, vì chẩn đoán dựa trên hỏi bệnh và nhật ký. Trường hợp cần đo trong giấc ngủ hoặc cần khám thực thể thì sẽ được hướng dẫn tới cơ sở phù hợp.
- Tôi đang uống thuốc ngủ, có phải ngừng trước khi khám?
- Không, và đừng tự ngừng. Ngừng đột ngột một số loại có thể gây mất ngủ dội lại nặng hơn và có nguy cơ khác. Hãy cứ đến khám và mang theo tên thuốc, liều, thời gian đã dùng.
Nguồn tham khảo
- Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an AASM clinical practice guideline - American Academy of Sleep Medicine, 2021 · DOI 10.5664/jcsm.8986
- International Classification of Sleep Disorders, 3rd edition, Text Revision (ICSD-3-TR). Darien, IL - American Academy of Sleep Medicine, 2023
- Clinical Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Insomnia in Adults - American Academy of Sleep Medicine, 2008 · DOI 10.5664/jcsm.27286
- Management of Chronic Insomnia Disorder in Adults: A Clinical Practice Guideline from the American College of Physicians - American College of Physicians, 2016 · DOI 10.7326/M15-2175