Khám trầm cảm và rối loạn lo âu
Khám trầm cảm, lo âu và mối liên hệ hai chiều với mất ngủ. Đánh giá bằng thang chuẩn, đánh giá nguy cơ an toàn, kế hoạch điều trị và theo dõi.
Ý chính
- ⚠️ Nếu bạn đang có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Đừng chờ tới lịch hẹn.
- Mất ngủ và trầm cảm đi hai chiều: mất ngủ làm tăng nguy cơ trầm cảm về sau, và trầm cảm rất thường biểu hiện đầu tiên bằng mất ngủ.
- Mất ngủ còn sót lại sau khi khí sắc đã cải thiện là dự báo mạnh của tái phát - nên nó phải được điều trị riêng, không coi là tàn dư sẽ tự hết.
- Thang đo là công cụ sàng lọc và theo dõi, không phải chẩn đoán. Chẩn đoán cần hỏi bệnh.
Dành cho ai
- Mất ngủ đi kèm khí sắc trầm, mất hứng thú, hoặc lo lắng không dứt.
- Buồn, trống rỗng hoặc tuyệt vọng kéo dài trên hai tuần.
- Lo lắng quá mức, căng cứng, không thể thư giãn.
- Đã làm bài test PHQ-9 hoặc GAD-7 và điểm ở mức cần khám.
- Người thân nhận thấy bạn thay đổi rõ về khí sắc, giấc ngủ hoặc ăn uống.
Hai bệnh này điều trị được - và điều trị sớm thì nhanh hơn
Rào cản lớn nhất ở Việt Nam với hai bệnh này không phải thiếu phương pháp mà là thời gian chờ. Rất nhiều người đến khám sau hai, ba năm, sau khi đã thử mọi cách khác. Khoảng chờ đó không trung tính: nó làm bệnh thành nếp, làm mất việc, làm vỡ quan hệ, và với trầm cảm thì nó mang theo nguy cơ thật.
Giấc ngủ là nơi hai bệnh này gặp nhau
Trong thực hành, mất ngủ là lý do khiến phần lớn người bệnh chịu đi khám - kể cả khi vấn đề lớn hơn là khí sắc. Điều đó dễ hiểu: không ngủ được là triệu chứng cụ thể, nói ra được, không mang định kiến. «Tôi nghĩ mình bị trầm cảm» thì khó nói hơn nhiều.
Vì vậy một buổi khám mất ngủ tốt luôn có phần hỏi về khí sắc và lo âu, và ngược lại. Hai mặt này không tách được, và điều trị một mặt mà bỏ mặt kia thường cho kết quả nửa vời.
| Quan hệ | Điều đã biết | Hệ quả với điều trị |
|---|---|---|
| Mất ngủ → trầm cảm | Mất ngủ là yếu tố nguy cơ ĐỘC LẬP của trầm cảm về sau | Điều trị mất ngủ là một biện pháp phòng ngừa, không chỉ là giảm triệu chứng |
| Trầm cảm → mất ngủ | Rối loạn giấc ngủ là triệu chứng rất thường gặp của trầm cảm; thức giấc sớm là mẫu điển hình | Khí sắc trầm kèm thức giấc 3-4 giờ sáng phải được đánh giá về trầm cảm |
| Mất ngủ tồn dư | Mất ngủ còn sót sau khi khí sắc cải thiện là dự báo mạnh của tái phát | Phải điều trị riêng phần giấc ngủ, không coi là sẽ tự hết |
| Lo âu ↔ mất ngủ | Lo về chính việc không ngủ được là cơ chế duy trì mất ngủ | Phần nhận thức của CBT-I nhắm thẳng vào vòng này |
Về sự riêng tư
Chúng tôi không đăng lời chứng thực của người bệnh, không trích bình luận, không dùng câu chuyện của ai làm nội dung quảng cáo. Thông tin bạn kể trong buổi khám là thông tin sức khoẻ, và nó không ra khỏi buổi khám.
Quy trình
- Đánh giá an toàn trước mọi việc khác
Buổi khám bắt đầu bằng việc hỏi thẳng về ý nghĩ tự hại. Câu hỏi này không làm tăng nguy cơ - bằng chứng cho thấy ngược lại, và nó quyết định mọi bước sau. Nếu có nguy cơ cấp, xử lý an toàn đi trước mọi kế hoạch điều trị.
- Hỏi bệnh và dùng thang đo chuẩn
PHQ-9 cho trầm cảm và GAD-7 cho lo âu, đi kèm hỏi bệnh đầy đủ. Thang đo cho một mốc số để lần sau so sánh được - đó là giá trị chính của nó, không phải để dán nhãn.
- Loại trừ nguyên nhân cơ thể
Bệnh tuyến giáp, thiếu máu, thiếu vitamin B12, bệnh thần kinh và một số thuốc đang dùng đều tạo ra biểu hiện giống trầm cảm hoặc lo âu. Bỏ qua bước này dẫn tới điều trị sai hướng rất lâu.
- Xác định quan hệ với giấc ngủ
Mất ngủ có trước hay khí sắc trầm có trước là câu hỏi đổi thứ tự điều trị. Mất ngủ còn là yếu tố nguy cơ độc lập của trầm cảm, và mất ngủ tồn dư sau điều trị trầm cảm là một trong những dự báo mạnh nhất của tái phát.
- Kế hoạch điều trị và theo dõi
Tuỳ mức độ: liệu pháp tâm lý, thuốc, hoặc kết hợp - kèm lịch theo dõi cụ thể. Mức nhẹ thường theo dõi lại sau 2-4 tuần thay vì điều trị ngay.
Câu hỏi thường gặp
- Khám trầm cảm có phải uống thuốc ngay không?
- Không. Mức nhẹ thường được theo dõi lại sau 2-4 tuần, và liệu pháp tâm lý là lựa chọn đứng ngang thuốc ở nhiều tình huống. Quyết định phụ thuộc mức độ, bệnh kèm và lựa chọn của bạn.
- Điểm PHQ-9 của tôi cao, vậy tôi bị trầm cảm?
- Điểm cao nghĩa là cần được hỏi bệnh đầy đủ, không nghĩa là đã có chẩn đoán. Nhiều tình trạng khác cho điểm PHQ-9 cao, kể cả mất ngủ nặng đơn thuần và bệnh tuyến giáp.
- Thông tin của tôi có được giữ kín không?
- Có. Thông tin sức khoẻ không được chia sẻ ra ngoài phạm vi chăm sóc của bạn, và không bao giờ dùng làm nội dung truyền thông.
Nguồn tham khảo
- Patient Health Questionnaire (PHQ-9) - bản gốc và tuyên bố miễn xin phép sử dụng - Pfizer / PHQ Screeners, 1999
- Generalized Anxiety Disorder 7-item scale (GAD-7) - bản gốc và tuyên bố miễn xin phép sử dụng - Pfizer / PHQ Screeners, 2006
- Insomnia as a predictor of depression: a meta-analytic evaluation of longitudinal epidemiological studies - Journal of Affective Disorders, 2011 · DOI 10.1016/j.jad.2011.01.011
- The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023 - European Sleep Research Society, 2023 · DOI 10.1111/jsr.14035