Mất ngủ là gì - tiêu chuẩn chẩn đoán

Vì sao định nghĩa lại quan trọng

Rất nhiều người tự chẩn đoán mình mất ngủ vì ngủ được ít hơn tám tiếng, và cũng rất nhiều người KHÔNG nghĩ mình mất ngủ dù đã khổ sở nhiều năm, chỉ vì họ vẫn ngủ được sáu tiếng. Cả hai đều dùng sai thước đo.

Tiêu chuẩn chẩn đoán quốc tế không dùng số giờ, vì hai lý do thực tế. Thứ nhất, nhu cầu ngủ khác nhau rất nhiều giữa người với người. Thứ hai, con người ước lượng giấc ngủ của chính mình khá kém, cả theo hướng nhiều hơn và ít hơn thực tế.

Bốn điều kiện

1. Triệu chứng ban đêm

Ít nhất một trong ba: khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ (thức giấc giữa đêm và khó ngủ lại), hoặc thức giấc sớm hơn dự định và không ngủ lại được. Ở trẻ em và người cần người chăm sóc, triệu chứng còn có thể là chống đối giờ đi ngủ hoặc không ngủ được nếu không có người lớn bên cạnh.

2. Hệ quả ban ngày

Đây là điều kiện tách người mất ngủ khỏi người ngủ ngắn tự nhiên, và nó quan trọng hơn mọi điều kiện khác. Phải có ít nhất một hệ quả: mệt mỏi, khó tập trung, giảm trí nhớ, giảm hiệu quả làm việc hoặc học tập, dễ cáu, rối loạn khí sắc, buồn ngủ ban ngày, giảm động lực, tăng lỗi và tai nạn, hoặc lo lắng về chính giấc ngủ của mình.

3. Tần suất

Từ ba đêm mỗi tuần trở lên. Một đêm trằn trọc trước ngày thi, hay vài đêm sau một chuyến bay dài, không phải rối loạn mất ngủ.

4. Thời gian kéo dài

Dưới ba tháng là mất ngủ ngắn hạn; từ ba tháng trở lên là mất ngủ mạn tính. Hai mức này không chỉ khác về tên gọi mà khác cả về hướng xử lý.

Điều kiện loại trừ hay bị bỏ quên

Tiêu chuẩn chẩn đoán còn đòi một điều nữa: vấn đề giấc ngủ phải xảy ra DÙ bạn có đủ cơ hội và điều kiện để ngủ. Một người mẹ có con nhỏ thức đêm, một người làm hai ca liền, một người ngủ trong phòng quá ồn, đều đang thiếu ngủ chứ không mắc rối loạn mất ngủ.

Phân biệt này quyết định hướng xử lý. Thiếu cơ hội ngủ thì phải thay đổi hoàn cảnh; rối loạn mất ngủ thì phải can thiệp vào cơ chế giữ nó kéo dài. Dùng liệu pháp hành vi cho người đơn giản là không có thời gian ngủ sẽ không giúp được gì.

Mất ngủ nguyên phát và mất ngủ đi kèm

Phân loại cũ chia mất ngủ thành nguyên phát (tự nó là bệnh) và thứ phát (do bệnh khác gây ra). Cách phân loại hiện hành đã bỏ ranh giới đó, và lý do rất thực tế: khi một người vừa trầm cảm vừa mất ngủ, việc tranh luận cái nào gây cái nào không giúp ích, trong khi điều trị cả hai thì có.

Hệ quả thực hành: nếu bạn mất ngủ đi kèm một bệnh khác, mất ngủ vẫn xứng đáng được điều trị riêng chứ không chờ bệnh kia khỏi rồi tính.

Ba mẫu mất ngủ, và vì sao phải phân biệt

Tiêu chuẩn chẩn đoán gộp ba triệu chứng đêm vào cùng một chẩn đoán, nhưng trong thực hành chúng dẫn tới ba hướng can thiệp khác nhau. Buổi khám tốt luôn hỏi kỹ bạn thuộc mẫu nào, vì câu trả lời quyết định phần lớn kế hoạch điều trị.

Mất ngủ với giấc ngủ không phục hồi

Có một nhóm người không thuộc ba mẫu trên: họ ngủ đủ giờ, không thức giấc nhiều, nhưng sáng dậy vẫn như chưa ngủ. Cảm giác này rất thật và rất khó chịu, nhưng nó KHÔNG đủ để chẩn đoán rối loạn mất ngủ nếu đứng một mình.

Lý do là nhóm triệu chứng này gợi ý mạnh tới những bệnh khác: ngưng thở khi ngủ làm giấc ngủ vỡ vụn mà người bệnh không nhớ mình thức; hội chứng chân không yên và rối loạn vận động chi theo chu kỳ cũng vậy; trầm cảm, suy giáp, thiếu máu và một số bệnh mạn tính đều gây cảm giác tương tự. Đó là lý do mẫu «ngủ đủ mà vẫn kiệt sức» phải đi khám thay vì tự xử lý.

Mất ngủ ở các nhóm đặc biệt

• Người cao tuổi - thời gian ngủ giảm nhẹ và giấc ngủ nông hơn là thay đổi sinh lý bình thường, không phải bệnh. Nó thành vấn đề khi người đó vẫn giữ giờ đi ngủ cũ và nằm trên giường quá lâu.
• Phụ nữ giai đoạn tiền mãn kinh - bốc hoả và vã mồ hôi đêm là nguyên nhân cơ thể rõ ràng, cần xử lý riêng chứ không chỉ can thiệp hành vi.
• Người làm ca đêm - đây thường là rối loạn nhịp thức-ngủ chứ không phải mất ngủ, và hướng xử lý khác hẳn.
• Trẻ em - triệu chứng biểu hiện khác: chống đối giờ đi ngủ, không ngủ được nếu không có người lớn. Cần chuyên khoa nhi.